Klimaat in handen van autocraten

De grootste uitstoters van broeikasgassen bevinden zich grotendeels buiten de democratische wereld. Dat confronteert klimaatdiplomaten, zoals The Guardian opmerkt, met een ongemakkelijke realiteit: de macht om klimaatverandering te keren ligt voor een belangrijk deel bij regimes die nauwelijks gevoelig zijn voor publieke druk.

In 2023 was 52% van de wereldwijde emissies afkomstig van slechts twintig fossiele brandstofbedrijven. Zestien daarvan zijn in handen van de staat, en de meerderheid wordt gecontroleerd door autocratische of autoritaire regimes – zoals Aramco (Saudi-Arabië), CHN Energy en Jinneng Holding Group (beide China), en de National Iranian Oil Company. Van de vijf grootste uitstoters behoort alleen Coal India tot een democratie.

Jarenlang namen klimaatonderhandelaars voor lief waar op het democratische spectrum landen zich bevonden. Maar deze pragmatische houding staat onder druk nu autocratische staten een steeds dominantere rol spelen – als grootste uitstoters én als beheerders van cruciale energiebronnen. Tegelijk zijn juist deze landen moeilijk aanspreekbaar op hun verantwoordelijkheid.

Juist daarom is het van belang om stil te staan bij het politieke systeem. In democratieën kunnen burgers via verkiezingen, protesten of rechtszaken hun overheden tot actie dwingen. Die maatschappelijke druk ontbreekt in autocratieën. Daarnaast ontbreekt in veel autocratische staten transparantie, of wordt die bewust beperkt – bijvoorbeeld doordat regeringen geen eerlijke rapportages toelaten of onafhankelijke controle op naleving van afspraken onmogelijk maken. Zonder transparantie of publieke verantwoording wordt klimaatbeleid een black box.

Daar staat tegenover dat autocratische regimes, als ze het wíllen, snel kunnen schakelen en grootschalige transities kunnen afdwingen. Zij beschikken over centrale macht en kunnen bedrijven direct sturen richting een koolstofarme economie. China liet dat de afgelopen jaren zien door uit te groeien tot ’s werelds grootste producent van zonnepanelen, windturbines en elektrische voertuigen – een snelle transitie die met centrale regie in gang is gezet. Vaak ontbreekt echter de politieke wil. Autocratische staten als Rusland en Saudi-Arabië spelen in internationale onderhandelingen regelmatig een blokkerende rol. Rusland verspreidt actief desinformatie over klimaat, terwijl Saudi-Arabië VN-klimaatbesluiten systematisch probeert af te zwakken.

Zonder democratische tegenmacht wordt klimaatactie complexer, maar zeker niet onmogelijk. Ook autocratieën reageren op druk – alleen verloopt die via andere kanalen. Waar maatschappelijke mobilisatie ontbreekt, moeten andere hefbomen worden ingezet, zoals strategische diplomatie, economische prikkels en internationale reputatie. Hoe effectiever deze hefbomen worden ingezet, hoe groter de kans dat ook gesloten regimes in beweging komen.