Afrikaanse landen zouden juist nu afscheid moeten nemen van hun afhankelijkheid van kunstmest en meer moeten investeren in duurzame landbouw zonder kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. Dat schrijven onderzoekers van non-profitorganisatie GRAIN (*) in een analyse bij Al Jazeera.
Door de oorlog tussen de VS, Israël en Iran dreigt opnieuw een wereldwijde voedselcrisis. Vooral in Afrika groeit de bezorgdheid. De prijzen van brandstof, transport en kunstmest stijgen snel nu belangrijke handelsroutes onder druk staan. Voor veel Afrikaanse landen is dat extra problematisch, omdat zij sterk afhankelijk zijn van voedselimport én van buitenlandse kunstmestproducenten. Internationale ontwikkelingsbanken pleiten daarom voor extra investeringen in kunstmest om voedseltekorten te voorkomen.
Volgens de auteurs is dat echter precies de verkeerde reflex. Zij wijzen erop dat Afrika deze aanpak al eerder probeerde tijdens de voedselcrisis van 2008. Destijds werden kunstmestsubsidies ingevoerd en kregen grote landbouwbedrijven meer ruimte. Het resultaat was volgens hen teleurstellend: regeringen kwamen diep in de schulden terecht, terwijl honger en voedselonzekerheid nauwelijks afnamen. Het probleem is volgens de auteurs telkens de prijs. Kunstmest is in Afrika duurder dan bijna overal ter wereld. Bedrijven die de markt domineren behalen winstmarges van 30 tot 80 procent. Wanneer de wereldmarktprijzen stijgen, verhogen zij hun prijzen nóg verder – en laten die hoog, zelfs als de prijzen elders alweer dalen. Voor veel boeren blijft kunstmest daardoor onbetaalbaar, zelfs mét subsidie.
Ook lokale productie biedt volgens de onderzoekers geen echte oplossing. Nieuwe kunstmestfabrieken zorgen voor extra vervuiling en versterken de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. In het Tunesische Gabès voeren inwoners al jaren actie tegen ernstige vervuiling door fosfaatfabrieken.
Traditionele gewassen groeien al eeuwen zonder kunstmest
Volgens de onderzoekers ligt de oplossing juist dichter bij huis. In grote delen van Afrika worden traditionele gewassen zoals cassave, sorghum en bananen al eeuwenlang verbouwd zonder chemische middelen. Boerenorganisaties in onder meer Senegal, Burkina Faso en Tunesië ontwikkelen succesvolle agro-ecologische systemen waarbij natuurlijke bodemvruchtbaarheid centraal staat.
Onderzoek laat zien dat zulke methoden de opbrengsten flink kunnen verhogen. In Senegal behaalden boeren die agro-ecologische technieken toepasten gemiddeld 17 procent hogere opbrengsten en 36 procent meer inkomen dan boeren die conventioneel werkten.
Agro-ecologie biedt volgens de auteurs niet alleen een antwoord op de huidige kunstmestcrisis, maar ook op een dieper probleem: een voedselsysteem dat afhankelijk is geworden van fossiele brandstoffen, exportmarkten en grote multinationals. Juist lokale voedselproductie, gezonde bodems en minder afhankelijkheid van internationale markten zouden centraal moeten staan.
(*) De auteurs van het artikel zijn Ange-David Baïmey, onderzoeker bij GRAIN en specialist op het gebied van landroof en klimaatvraagstukken in Afrika, en Mónica Vargas Collazos, onderzoeker bij GRAIN met expertise in de invloed van multinationals, vrijhandelsverdragen en voedselsoevereiniteit in het mondiale Zuiden. (Lees meer op https://grain.org/en/pages/organisation en https://www.aljazeera.com/opinions/2026/5/16/amid-the-fertiliser-crisis-africa-has-a-chemical-free-option)
